Sezon grzybowy dogasa. W lasach trafiają się jeszcze spóźnione, zbyt mokre albo zbyt przesuszone podgrzybki, ale coraz częściej wraca się z koszykiem, w którym grzechocze tylko fancy nożyk. Albo maślak… Przyznam się Wam tutaj do mojego ostatecznego grzybiarskiego upodlenia. W taką posuchę, pod koniec pażdziernika idąc przez las od pół godziny z takim grzechoczącym nożykiem wypatrzyłem go. Mierzyłem go wzrokiem przez kilka chwil, po czym postanowiłem przedrzeć się przez zasieki jeżyn. On nawet nie stał. Był przewrócony przez jakieś zwierzę, albo upadł pod własnym ciężarem. Maślak. Ten, po którego się nie schylam nawet, jeśli jest zdrowy i dorodny, a ten nie był, a ja się schyliłem. Miał do połowy robaczywy trzon i wylądował w koszyku obok mojego fancy nożyka… Wstyd mi trochę.
Rok temu nagrałem rolkę „Emocje jak na grzybach”, w której opowiadałem, co dzieje się w głowie grzybiarza. Dopamina pcha nas od jednej polanki do drugiej, bo obiecuje nagrodę. Kiedy spod liści wyłania się brązowy kapelutek, dopamina strzela jeszcze wyżej (mózg dostał więcej, niż się spodziewał), a do tego przychodzi spokojna satysfakcja, którą w dużym uproszczeniu wiąże się z serotoniną. Czas marszu po leśnych wertepach dorzuca endorfiny. A kiedy chodzimy trzecią godzinę i wciąż nic? Rośnie kortyzol, rośnie irytacja, a w głowie kiełkuje myśl, że te cholerne grzyby mogą być wszędzie, a nigdzie ich nie ma, no chyba, że w Internecie – tam są zawsze a źli ludzie zbierają je z uśmiechem.
Mimo wszystko ta opowieść nadal mi się podoba, choć ma słaby punkt, który zauważyłem, kiedy wróciłem do książki Lisy Feldman Barrett „Jak powstają emocje”.
Wcześniej, przez dekady dominował pogląd, że mamy w mózgu gotowe obwody emocji (Ekman). Gdzieś siedzi strach, gdzieś złość, a bodziec z zewnątrz tylko je odpala. Każda emocja miałaby swój charakterystyczny wyraz twarzy, rytm serca, aktywność konkretnej części mózgu. Ekman twierdził ponadto (wcześniej to badając, niestety w sposób, który potwierdzał tezę), że niezależnie od tego na jakiej szerokości geograficznej się znajdziemy z tą samą trafnością odczytamy z twarzy ludzi sześć podstawowych emocji. Z kolei Barrett, psycholożka i neurobiolożka z Northeastern University, od lat przekonuje, że tak to jednak nie działa. Jej zespół przejrzał setki badań w poszukiwaniu tych tak spójnych reakcji i ich nie znalazł. Złość potrafi przyspieszyć tętno, ale potrafi je też spowolnić. Można bać się z szeroko otwartymi oczami i można bać się z uśmiechem. Zamiast jednego wzorca jest cała rodzina różnych reakcji, które łączy dopiero to, jak je nazwiemy.
To mniej więcej taka różnica, jak między ugotowaniem obiadu dla dwojga a przygotowaniem i wydaniem czterodaniowej kolacji dla 200 osób. Jedno i drugie to gotowanie, ale w pierwszym przypadku nie ma sensu mówić o procesie – ot idziesz do spożywczaka „U Grażynki”, kupujesz kilka produktów, gotujesz i już. W drugim przypadku zabawa zaczyna się od planowania listy zakupów, zapewnienia obsługi, przygotowanie dań we właściwej kolejności z uwzględnieniem dostępnych sprzętów, organizacji pracy w kuchni w taki sposób, żeby nikt nikogo nie oblał wrzącym olejem i jednocześnie usmażył frytki na czas.
Skąd więc biorą się emocje? Według Barrett mózg nie czeka biernie na bodźce. Cały czas przewiduje, co się za chwilę wydarzy, i na tej podstawie przygotowuje ciało: podnosi ciśnienie, przyspiesza oddech, uwalnia glukozę. Barrett nazywa to zarządzaniem „budżetem ciała”. Mózg jak mafijny księgowy pilnuje, żeby organizm miał energię tam, gdzie jej za chwilę będzie potrzebował. Z tej nieustannej księgowości bierze się afekt, czyli bardzo ogólne poczucie, że jest nam przyjemnie albo nieprzyjemnie, że jesteśmy pobudzeni albo spokojni. Ale afekt to jedynie surowiec, który zdarza nam sie mylić z gotową emocją powstającą dopiero wtedy, gdy mózg nada afektowi sens, sięgając po pojęcia zbudowane z dotychczasowych doświadczeń, kultury i języka. „To jest strach.” „To jest ekscytacja.” „To jest głód.”
I tu wracam do grzybów, bo w tym świetle moja rolka wymaga przypisu. Neuroprzekaźniki nie są emocjami. Dopamina nie jest cząsteczką szczęścia, tylko raczej sygnałem, że warto zainwestować energię, bo coś może się opłacić. Kortyzol nie jest hormonem złości, tylko mobilizuje zasoby, kiedy wydatki rosną. Chemia w tej historii jest prawdziwa, ale znaczenie nadaje jej jednak mózg.
Weźmy samo wejście do lasu. Wiele osób jedzie tam po spokój. Zanim jeszcze wysiądziemy z samochodu, mózg ma już gotową prognozę: cisza, zapach mchu i wilgotnej ściółki, ptaki gdzieś wysoko, wolniejszy oddech. Ciało dostosowuje się do tej prognozy, a spokój pojawia się po części dlatego, że po niego przyjechaliśmy. Szelest w liściach? Wiewiórka. Trzask gałęzi? Ktoś z innej grupy grzybiarzy. Ta sama seria dźwięków po ciemku na pustej ulicy gdzieś na Pradze Północ mogłaby wyglądać w naszej głowie zupełnie inaczej.
Albo te trzy godziny bez grzyba. Po takim czasie ciało ma realny deficyt w budżecie: jest zmęczone, trochę zmarznięte, pewnie głodne. Mózg odbiera nieprzyjemny, pobudzający afekt i szuka dla niego wyjaśnienia. Skoro cała uwaga krąży wokół pustego koszyka, najbardziej dostępna etykieta brzmi: „jestem wściekły, bo nie ma grzybów”. Możliwe. Ale możliwe też, że to w dużej części głód. Barrett opisuje podobną historię z własnego życia, kiedy na randce poczuła rumieńce i dziwne ściskanie w żołądku, uznała więc, że chyba coś iskrzy. Wróciła do domu i okazało się, że ma grypę.
Inny przykład, który do mnie przemawia to przykład z hukiem. Wyobraź sobie pusty las w listopadzie. Szarówka, mgła między sosnami, nikogo w zasięgu wzroku. Nagle gdzieś niedaleko rozlega się głośny huk. Serce podskakuje, ramiona same się kulą, oddech na moment się zatrzymuje. Mózg w ułamku sekundy zestawia fakty: las, jesień, sezon polowań zbiorowych, strzał. Prognoza brzmi „zagrożenie” a emocja, która z tego powstaje, to najczęściej strach.
Teraz ten sam huk, te same decybele, tylko 31 grudnia, kilka sekund po północy. Stoisz na balkonie albo na rynku z kieliszkiem w dłoni. Serce też podskakuje, adrenalina też się pojawia. Mózg jednak przewidział ten dźwięk na długo przed nim, czekał na niego od kilkunastu minut, wręcz go odliczał. To samo pobudzenie zostaje nazwane radością, ekscytacją, przyjemnością. Ciało zareagowało podobnie, ale emocje powstały skrajnie różne, bo różny był kontekst i różne przewidywania.
Ten przykład ma też drugie dno. Nie dla każdego sylwestrowe fajerwerki są radosne. Psy po swojemu mają na ten temat zdanie, a dla osoby, która źle znosi hałas, noc sylwestrowa bywa trudna. To nie wada tej teorii, tylko jej istota: pojęcia, którymi mózg nadaje sens doznaniom, zbieramy przez całe życie, więc u każdego wyglądają trochę inaczej.
Co z tego wynika w praktyce? Barrett zwraca uwagę na coś, co nazywa ziarnistością emocjonalną. Chodzi o to, jak precyzyjnie potrafimy rozróżniać to, co czujemy. Osoba, która ma do dyspozycji głównie „dobrze” i „źle”, ma mniej opcji niż ktoś, kto odróżnia rozczarowanie od zniecierpliwienia, a zniecierpliwienie od zmęczenia. Badania sugerują, że większa ziarnistość pomaga lepiej regulować emocje i rzadziej sięgać po reakcje, których potem żałujemy. Do tego dochodzi zwykłe dbanie o potrzeby ciała: sen, jedzenie, ruch. Zanim uznam, że ktoś mnie wyprowadził z równowagi, czasem warto sprawdzić, kiedy ostatnio coś jadłem, serio.
