{"id":57199,"date":"2026-10-30T10:49:29","date_gmt":"2026-10-30T09:49:29","guid":{"rendered":"https:\/\/grupaset.pl\/setkiinspiracji\/?p=57199"},"modified":"2026-11-03T12:47:20","modified_gmt":"2026-11-03T11:47:20","slug":"trzy-potrzeby-ktorych-nie-da-sie-kupic-premia","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/grupaset.pl\/setkiinspiracji\/trzy-potrzeby-ktorych-nie-da-sie-kupic-premia\/","title":{"rendered":"211. Trzy potrzeby, kt\u00f3rych nie da si\u0119 kupi\u0107 premi\u0105."},"content":{"rendered":"
<\/div>\n

Je\u015bli kiedy\u015b uk\u0142ada\u0142e\u015b system premiowy, by\u0107 mo\u017ce znasz t\u0119 sytuacj\u0119. Przez kilka lat zesp\u00f3\u0142 dostawa\u0142 kwartaln\u0105 premi\u0119 za wynik. Potem przysz\u0142y ci\u0119cia, albo inne zmieny w bud\u017cecie i premia znikn\u0119\u0142a. Cz\u0119\u015b\u0107 ludzi pracowa\u0142a dalej tak samo, cz\u0119\u015b\u0107 troch\u0119 zwolni\u0142a, a kto\u015b inny mia\u0142 poczucie, \u017ce firma zabra\u0142a mu co\u015b, co mu si\u0119 nale\u017ca\u0142o. Czy premia zepsu\u0142a ich motywacj\u0119? Niekoniecznie. Mo\u017ce przyzwyczaili si\u0119 do niej jak do cz\u0119\u015bci pensji, mo\u017ce jej brak odczytali jako sygna\u0142, \u017ce ich praca mniej si\u0119 liczy. A mo\u017ce pracuj\u0105 mniej efektywnie z powod\u00f3w, kt\u00f3re z premi\u0105 nie maj\u0105 nic wsp\u00f3lnego, i szef po prostu o nich nie wie. Teoria autodeterminacji pomaga te mo\u017cliwo\u015bci uporz\u0105dkowa\u0107, cho\u0107 prostej odpowiedzi te\u017c nie daje.<\/p>\n

Zacz\u0119\u0142o si\u0119 od uk\u0142adanek. Na pocz\u0105tku lat 70 ubieg\u0142ego wieku Edward Deci, wtedy m\u0142ody psycholog, posadzi\u0142 student\u00f3w przy klockach Soma, z kt\u00f3rych sk\u0142ada si\u0119 r\u00f3\u017cne figury. Cz\u0119\u015b\u0107 badanych w pewnym momencie zacz\u0119\u0142a dostawa\u0107 pieni\u0105dze za ka\u017cd\u0105 u\u0142o\u017con\u0105 figur\u0119 a kr\u00f3tko potem eksperymentator wychodzi\u0142 na kilka minut z pokoju i zostawia\u0142 uczestnik\u00f3w samych, z uk\u0142adank\u0105 i czasopismami na stole. Ci, kt\u00f3rym wcze\u015bniej p\u0142acono, a potem przestano, si\u0119gali po klocki rzadziej ni\u017c ci, kt\u00f3rzy nigdy nie dostali ani dolara. Przeci\u0119tnie zap\u0142ata nie doda\u0142a motywacji, przeciwnie, troch\u0119 jej zabra\u0142a. S\u0142owo \u201eprzeci\u0119tnie\u201d b\u0119dzie w tym tek\u015bcie wraca\u0107, bo za ka\u017cd\u0105 \u015bredni\u0105 stoj\u0105 ludzie, kt\u00f3rzy s\u0105 przecie\u017c wielowymiarowi.<\/p>\n

Ten efekt (w literaturze nazywany efektem podkopywania) sta\u0142 si\u0119 punktem wyj\u015bcia do kilkudziesi\u0119ciu lat bada\u0144, kt\u00f3re Deci prowadzi\u0142 razem z Richardem Ryanem na Uniwersytecie w Rochester. W 1985 roku wydali ksi\u0105\u017ck\u0119 \u201eIntrinsic Motivation and Self-Determination in Human Behavior\u201d i od tego czasu teoria autodeterminacji (Self-Determination Theory, w skr\u00f3cie SDT) wyros\u0142a na jedn\u0105 z najlepiej przebadanych koncepcji motywacji w psychologii. Korzysta si\u0119 z niej w edukacji, medycynie, sporcie i, rzecz jasna, w zarz\u0105dzaniu.<\/p>\n

Ile czy jaka?<\/h3>\n

Zanim przejd\u0119 do rzeczy, b\u0119d\u0119 si\u0119 chwali\u0142. Niedawno zmierzy\u0142em si\u0119 \u201ena r\u0119k\u0119\u201d z siostrze\u0144cem. Zak\u0142ada\u0142em pojedynek Dawida z Goliatem. On wy\u017cszy ode mnie o p\u00f3\u0142 g\u0142owy, od dw\u00f3ch lat regularnie na si\u0142owni, sylwetka Adonisa. Ja, pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciolatek z nadwag\u0105, kt\u00f3rego aktywno\u015b\u0107 fizyczna ogranicza si\u0119 do rzadkich w tym roku tras rowerowych oraz zbierania grzyb\u00f3w. Sami podstawcie sobie, kto by\u0142 kim w tym pojedynku. Oszcz\u0119dz\u0119 Wam werbli w tym miejscu i napisz\u0119 od razu, \u017ce tak samo jak w biblijnej historii, tutaj te\u017c wygra\u0142 Dawid. Nie mam poj\u0119cia dlaczego. Pyta\u0142em go o liczby: waga sztangi, kt\u00f3r\u0105 wyciska nad g\u0142ow\u0119, z\u0142o\u017cy\u0142aby mnie jak scyzoryk. A jednak wygra\u0142em, i to na obie r\u0119ce. Teoretycznie si\u0142y mia\u0142em mniej, ale zdaje si\u0119, \u017ce lepiej potrafi\u0142em j\u0105 wykorzysta\u0107.<\/p>\n

Deci i Ryan musieli mie\u0107 podobne do\u015bwiadczenia, bo kiedy badali motywacj\u0119, zadali sobie pytanie: nie \u201eile?\u201d, tylko \u201ejaka?\u201d. Dwie osoby mog\u0105 pracowa\u0107 r\u00f3wnie intensywnie z zupe\u0142nie innych powod\u00f3w i to w\u0142a\u015bnie powody decyduj\u0105, jak d\u0142ugo wytrzymaj\u0105, jak dobrze wykonaj\u0105 zadanie i jak si\u0119 przy tym b\u0119d\u0105 czu\u0107.<\/p>\n

Na jednym ko\u0144cu skali jest wi\u0119c amotywacja, czyli stan: nie wiem, po co to robi\u0119, to bez sensu. Na drugim motywacja wewn\u0119trzna: robi\u0119 co\u015b, bo samo dzia\u0142anie daje mi satysfakcj\u0119. Pomi\u0119dzy rozci\u0105ga si\u0119 ca\u0142e spektrum motywacji, kt\u00f3r\u0105 SDT dzieli na kilka odmian. R\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 tym, na ile przyj\u0119li\u015bmy dany cel za sw\u00f3j.<\/p>\n

Pierwsza, regulacja zewn\u0119trzna, to powszechnie znane marchewka i kij: robi\u0119, bo dostan\u0119 nagrod\u0119 albo unikn\u0119 kary. Druga, regulacja introjektowana to kij, kt\u00f3rym sami si\u0119 ok\u0142adamy (zwany elegancko metaprogramem unikania): robi\u0119, bo inaczej b\u0119dzie mi wstyd, bo wypada, bo szef pomy\u015bli, \u017ce si\u0119 obijam. Trzecia, postawi\u0119 tez\u0119, \u017ce chyba najbardziej po\u017c\u0105dana, to regulacja zidentyfikowana, kt\u00f3ra pojawia si\u0119 wtedy, gdy rozumiem warto\u015b\u0107 zadania i j\u0105 akceptuj\u0119, cho\u0107 samo zadanie jest niezbyt seksowne (raport kwartalny rzadko wywo\u0142uje dreszcz ekscytacji, ale wiem, do czego jest potrzebny). Wreszcie czwarta, regulacja zintegrowana: cel pasuje do tego, kim jestem i co ceni\u0119.<\/p>\n

Dwie pierwsze odmiany Deci i Ryan zaliczaj\u0105 do motywacji kontrolowanej, dwie ostatnie do autonomicznej. I to rozr\u00f3\u017cnienie jest w tej teorii wa\u017cniejsze ni\u017c podzia\u0142 na \u201ewewn\u0119trzn\u0105\u201d i \u201ezewn\u0119trzn\u0105\u201d. Wiele bada\u0144 wskazuje, \u017ce motywacja autonomiczna cz\u0119\u015bciej idzie w parze z wi\u0119ksz\u0105 wytrwa\u0142o\u015bci\u0105, lepsz\u0105 jako\u015bci\u0105 pracy (zw\u0142aszcza tej wymagaj\u0105cej kreatywno\u015bci) i lepszym samopoczuciem. Kontrolowana te\u017c dzia\u0142a, a w niekt\u00f3rych sytuacjach nawet ca\u0142kiem dobrze, zazwyczaj jednak trzeba j\u0105 stale dokarmia\u0107.<\/p>\n

Trzy potrzeby<\/h3>\n

Co przesuwa ludzi w stron\u0119 autonomii? Tu dochodzimy do serca teorii. Deci i Ryan twierdz\u0105, \u017ce wszyscy ludzie, niezale\u017cnie od kultury i wieku, maj\u0105 trzy podstawowe potrzeby psychologiczne. Gdy otoczenie je zaspokaja, motywacja staje si\u0119 bardziej autonomiczna. Gdy je frustruje, ludzie cz\u0119\u015bciej si\u0119 wycofuj\u0105, buntuj\u0105 albo robi\u0105 minimum. Ka\u017cdy jednak inaczej wa\u017cy te potrzeby i inaczej je zaspokaja, wi\u0119c to, co jednego nap\u0119dza, drugiego mo\u017ce m\u0119czy\u0107.<\/p>\n

Pierwsza to autonomia, czyli poczucie, \u017ce to ja jestem sprawc\u0105 swojego dzia\u0142ania. Autonomia nie oznacza niezale\u017cno\u015bci ani robienia wszystkiego po swojemu; mo\u017cna wykonywa\u0107 polecenie i czu\u0107 si\u0119 autonomicznie w jego granicach, je\u015bli rozumie si\u0119 jego sens i ma cho\u0107 troch\u0119 wp\u0142ywu na spos\u00f3b realizacji. Mo\u017cna te\u017c pracowa\u0107 ca\u0142kiem samodzielnie i czu\u0107 si\u0119 jak trybik w maszynie, bo ka\u017cdy krok kto\u015b za chwil\u0119 sprawdzi i poprawi.<\/p>\n

Druga to kompetencja, czyli sama umiej\u0119tno\u015b\u0107, ale te\u017c wewn\u0119trzne przekonanie, \u017ce radz\u0119 sobie z tym, co robi\u0119, i mog\u0119 si\u0119 w tym rozwija\u0107. Zadanie zbyt \u0142atwe nas nudzi a zbyt trudne parali\u017cuje. T\u0119 potrzeb\u0119 karmi wyzwanie dopasowane do umiej\u0119tno\u015bci i informacja zwrotna, z kt\u00f3rej wynika, co dzia\u0142a, a co powinienem poprawi\u0107.<\/p>\n

Trzecia to relacje (w oryginale relatedness): poczucie przynale\u017cno\u015bci I istotno\u015bci, tego, \u017ce ludziom, z kt\u00f3rymi pracuj\u0119, na mnie zale\u017cy, a mnie na nich. Znacznie lepiej funkcjonujemy w \u015brodowisku ludzi, kt\u00f3rych lubimy i szanujemy I, dla kt\u00f3rych nasza praca rzeczywi\u015bcie ma warto\u015b\u0107.<\/p>\n

A co z nagrodami?<\/h3>\n

Wr\u00f3\u0107my do uk\u0142adanek, bo SDT wcale nie twierdzi, \u017ce pieni\u0105dze s\u0105 z\u0142e. Teoria oceny poznawczej, jedna z jej cz\u0119\u015bci, m\u00f3wi, \u017ce liczy si\u0119 to, jak nagrod\u0119 odbieramy. Je\u015bli nagroda informuje: zrobi\u0142e\u015b to naprawd\u0119 dobrze, mo\u017ce wzmocni\u0107 poczucie kompetencji. Je\u015bli kontroluje: dostaniesz, je\u015bli zrobisz dok\u0142adnie to, czego chc\u0119, podkopuje autonomi\u0119.<\/p>\n

W 1999 roku Deci, Koestner i Ryan opublikowali metaanaliz\u0119 ponad stu eksperyment\u00f3w. Oczekiwane, namacalne nagrody uzale\u017cnione od wykonania zadania obni\u017ca\u0142y motywacj\u0119 wewn\u0119trzn\u0105, a pozytywna informacja zwrotna j\u0105 podnosi\u0142a. Oczywi\u015bcie, jak to w psychologii, nie wszyscy si\u0119 z tym zgodzili. Judy Cameron i David Pierce przez lata dowodzili, \u017ce efekt podkopywania jest s\u0142abszy i wyst\u0119puje w w\u0119\u017cszych warunkach, ni\u017c twierdz\u0105 autorzy SDT. Sp\u00f3r bywa\u0142 ostry i dobrze pokazuje, \u017ce w psychologii nawet s\u0142ynne efekty maj\u0105 przypisy zapisane drobnym drukiem, co samo w sobie jest dobre, bo znacznie podnosi warto\u015b\u0107 naukow\u0105 jakichkolwiek teorii. Trzeba je podwa\u017ca\u0107 I kwestionowa\u0107 tak d\u0142ugo, a\u017c nie b\u0119dzie w\u0105tpliwo\u015bci.<\/p>\n

Do efekt podkopywania jest jeszcze jedno zastrze\u017cenie – dotyczy on zada\u0144, kt\u00f3re kto\u015b i tak lubi\u0142. Je\u015bli praca jest nudna jak segregowanie faktur, nie ma czego podkopywa\u0107. Wtedy SDT podpowiada co\u015b innego: nie licz na zachwyt, tylko pom\u00f3\u017c ludziom zrozumie\u0107, po co to robi\u0105, i daj im wp\u0142yw na spos\u00f3b wykonania, cho\u0107 odrobin\u0119 zwi\u0119ksz ich autonomi\u0119. To ju\u017c jaka\u015b droga od regulacji zewn\u0119trznej do zidentyfikowanej.<\/p>\n

Co z tego ma mened\u017cer?<\/h3>\n

Przede wszystkim \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce pytanie \u201ejak zmotywowa\u0107 ludzi?\u201d jest \u017ale postawione. Motywacji autonomicznej nie da si\u0119 nikomu wdrukowa\u0107 na twardo. Mo\u017cna stworzy\u0107 warunki, w kt\u00f3rych \u0142atwiej j\u0105 znale\u017a\u0107, albo takie, w kt\u00f3rych b\u0119dzie umiera\u0107 powoln\u0105 \u015bmierci\u0105 od pierwszego tygodnia.<\/p>\n

W praktyce wsparcie autonomii brzmi zwyczajnie: wyja\u015bnij pow\u00f3d, zamiast tylko wyda\u0107 polecenie. Daj wyb\u00f3r tam, gdzie si\u0119 da, nawet niewielki. Przyznaj, \u017ce kto\u015b mo\u017ce nie przepada\u0107 za zadaniem, zamiast udawa\u0107, \u017ce raport to przygoda \u017cycia.<\/p>\n

Brzmi \u0142atwo. K\u0142opot w tym, \u017ce kontrola daje szefowi natychmiastow\u0105 ulg\u0119, a wsparcie autonomii jest raczej inwestycj\u0105 I zwraca si\u0119 dopiero po jakim\u015b czasie. Dlatego tak wielu z nas, w dobrej wierze, si\u0119ga po kij. Albo po marchewk\u0119, kt\u00f3ra, jak pokaza\u0142y klocki Soma, bywa tym samym kijem, tylko pomalowanym na pomara\u0144czowo.<\/p>\n

Do zapami\u0119tania z tego tekstu: Waga sztangi m\u00f3wi, ile kto\u015b ma si\u0142y, ale niewiele o tym, po co jej w danej chwili u\u017cywa. Ja walczy\u0142em z Goliatem o resztki wujkowskiej godno\u015bci. On mo\u017ce po prostu nie mia\u0142 nic do udowodnienia. A mo\u017ce zwyczajnie da\u0142 mi wygra\u0107, czego wol\u0119 nie sprawdza\u0107.<\/h3>\n
Udost\u0119pnij<\/h5><\/i><\/a><\/i><\/a><\/i><\/a><\/i><\/a><\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Je\u015bli kiedy\u015b uk\u0142ada\u0142e\u015b system premiowy, by\u0107 mo\u017ce znasz t\u0119 sytuacj\u0119. Przez kilka lat zesp\u00f3\u0142 dostawa\u0142 kwartaln\u0105 premi\u0119 za wynik. Potem przysz\u0142y ci\u0119cia, albo inne zmieny w bud\u017cecie i premia znikn\u0119\u0142a. Cz\u0119\u015b\u0107 ludzi pracowa\u0142a dalej tak samo, cz\u0119\u015b\u0107 troch\u0119 zwolni\u0142a, a kto\u015b inny mia\u0142 poczucie, \u017ce firma zabra\u0142a mu co\u015b, co mu si\u0119 nale\u017ca\u0142o. Czy premia […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":57204,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"image","meta":{"footnotes":""},"categories":[1,2,56,58,57,45,46],"tags":[],"class_list":["post-57199","post","type-post","status-publish","format-image","has-post-thumbnail","hentry","category-aktualnosci","category-blog","category-niezbednik_coacha","category-niezbednik_menadzera","category-niezbednik_trenera","category-przedsiebiorczosc","category-rozwoj","post_format-post-format-image"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/grupaset.pl\/setkiinspiracji\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/57199","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/grupaset.pl\/setkiinspiracji\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/grupaset.pl\/setkiinspiracji\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/grupaset.pl\/setkiinspiracji\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/grupaset.pl\/setkiinspiracji\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=57199"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/grupaset.pl\/setkiinspiracji\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/57199\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":57202,"href":"https:\/\/grupaset.pl\/setkiinspiracji\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/57199\/revisions\/57202"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/grupaset.pl\/setkiinspiracji\/wp-json\/wp\/v2\/media\/57204"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/grupaset.pl\/setkiinspiracji\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=57199"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/grupaset.pl\/setkiinspiracji\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=57199"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/grupaset.pl\/setkiinspiracji\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=57199"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}