{"id":57193,"date":"2026-10-27T10:40:17","date_gmt":"2026-10-27T09:40:17","guid":{"rendered":"https:\/\/grupaset.pl\/setkiinspiracji\/?p=57193"},"modified":"2026-11-03T12:47:15","modified_gmt":"2026-11-03T11:47:15","slug":"emocje-jak-na-grzybach","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/grupaset.pl\/setkiinspiracji\/emocje-jak-na-grzybach\/","title":{"rendered":"210. Emocje jak na grzybach."},"content":{"rendered":"
<\/div>\n

Sezon grzybowy dogasa. W lasach trafiaj\u0105 si\u0119 jeszcze sp\u00f3\u017anione, zbyt mokre albo zbyt przesuszone podgrzybki, ale coraz cz\u0119\u015bciej wraca si\u0119 z koszykiem, w kt\u00f3rym grzechocze tylko fancy no\u017cyk. Albo ma\u015blak\u2026 Przyznam si\u0119 Wam tutaj do mojego ostatecznego grzybiarskiego upodlenia. W tak\u0105 posuch\u0119, pod koniec pa\u017cdziernika id\u0105c przez las od p\u00f3\u0142 godziny z takim grzechocz\u0105cym no\u017cykiem wypatrzy\u0142em go. Mierzy\u0142em go wzrokiem przez kilka chwil, po czym postanowi\u0142em przedrze\u0107 si\u0119 przez zasieki je\u017cyn. On nawet nie sta\u0142. By\u0142 przewr\u00f3cony przez jakie\u015b zwierz\u0119, albo upad\u0142 pod w\u0142asnym ci\u0119\u017carem. Ma\u015blak. Ten, po kt\u00f3rego si\u0119 nie schylam nawet, je\u015bli jest zdrowy i dorodny, a ten nie by\u0142, a ja si\u0119 schyli\u0142em. Mia\u0142 do po\u0142owy robaczywy trzon i wyl\u0105dowa\u0142 w koszyku obok mojego fancy no\u017cyka\u2026 Wstyd mi troch\u0119.
\nRok temu nagra\u0142em rolk\u0119 \u201eEmocje jak na grzybach\u201d, w kt\u00f3rej opowiada\u0142em, co dzieje si\u0119 w g\u0142owie grzybiarza. Dopamina pcha nas od jednej polanki do drugiej, bo obiecuje nagrod\u0119. Kiedy spod li\u015bci wy\u0142ania si\u0119 br\u0105zowy kapelutek, dopamina strzela jeszcze wy\u017cej (m\u00f3zg dosta\u0142 wi\u0119cej, ni\u017c si\u0119 spodziewa\u0142), a do tego przychodzi spokojna satysfakcja, kt\u00f3r\u0105 w du\u017cym uproszczeniu wi\u0105\u017ce si\u0119 z serotonin\u0105. Czas marszu po le\u015bnych wertepach dorzuca endorfiny. A kiedy chodzimy trzeci\u0105 godzin\u0119 i wci\u0105\u017c nic? Ro\u015bnie kortyzol, ro\u015bnie irytacja, a w g\u0142owie kie\u0142kuje my\u015bl, \u017ce te cholerne grzyby mog\u0105 by\u0107 wsz\u0119dzie, a nigdzie ich nie ma, no chyba, \u017ce w Internecie – tam s\u0105 zawsze a \u017ali ludzie zbieraj\u0105 je z u\u015bmiechem.<\/p>\n

Mimo wszystko ta opowie\u015b\u0107 nadal mi si\u0119 podoba, cho\u0107 ma s\u0142aby punkt, kt\u00f3ry zauwa\u017cy\u0142em, kiedy wr\u00f3ci\u0142em do ksi\u0105\u017cki Lisy Feldman Barrett \u201eJak powstaj\u0105 emocje\u201d.<\/h3>\n

Wcze\u015bniej, przez dekady dominowa\u0142 pogl\u0105d, \u017ce mamy w m\u00f3zgu gotowe obwody emocji (Ekman). Gdzie\u015b siedzi strach, gdzie\u015b z\u0142o\u015b\u0107, a bodziec z zewn\u0105trz tylko je odpala. Ka\u017cda emocja mia\u0142aby sw\u00f3j charakterystyczny wyraz twarzy, rytm serca, aktywno\u015b\u0107 konkretnej cz\u0119\u015bci m\u00f3zgu. Ekman twierdzi\u0142 ponadto (wcze\u015bniej to badaj\u0105c, niestety w spos\u00f3b, kt\u00f3ry potwierdza\u0142 tez\u0119), \u017ce niezale\u017cnie od tego na jakiej szeroko\u015bci geograficznej si\u0119 znajdziemy z t\u0105 sam\u0105 trafno\u015bci\u0105 odczytamy z twarzy ludzi sze\u015b\u0107 podstawowych emocji. Z kolei Barrett, psycholo\u017cka i neurobiolo\u017cka z Northeastern University, od lat przekonuje, \u017ce tak to jednak nie dzia\u0142a. Jej zesp\u00f3\u0142 przejrza\u0142 setki bada\u0144 w poszukiwaniu tych tak sp\u00f3jnych reakcji i ich nie znalaz\u0142. Z\u0142o\u015b\u0107 potrafi przyspieszy\u0107 t\u0119tno, ale potrafi je te\u017c spowolni\u0107. Mo\u017cna ba\u0107 si\u0119 z szeroko otwartymi oczami i mo\u017cna ba\u0107 si\u0119 z u\u015bmiechem. Zamiast jednego wzorca jest ca\u0142a rodzina r\u00f3\u017cnych reakcji, kt\u00f3re \u0142\u0105czy dopiero to, jak je nazwiemy.<\/p>\n

To mniej wi\u0119cej taka r\u00f3\u017cnica, jak mi\u0119dzy ugotowaniem obiadu dla dwojga a przygotowaniem i wydaniem czterodaniowej kolacji dla 200 os\u00f3b. Jedno i drugie to gotowanie, ale w pierwszym przypadku nie ma sensu m\u00f3wi\u0107 o procesie – ot idziesz do spo\u017cywczaka \u201eU Gra\u017cynki\u201d, kupujesz kilka produkt\u00f3w, gotujesz i ju\u017c. W drugim przypadku zabawa zaczyna si\u0119 od planowania listy zakup\u00f3w, zapewnienia obs\u0142ugi, przygotowanie da\u0144 we w\u0142a\u015bciwej kolejno\u015bci z uwzgl\u0119dnieniem dost\u0119pnych sprz\u0119t\u00f3w, organizacji pracy w kuchni w taki spos\u00f3b, \u017ceby nikt nikogo nie obla\u0142 wrz\u0105cym olejem i jednocze\u015bnie usma\u017cy\u0142 frytki na czas. <\/p>\n

Sk\u0105d wi\u0119c bior\u0105 si\u0119 emocje? Wed\u0142ug Barrett m\u00f3zg nie czeka biernie na bod\u017ace. Ca\u0142y czas przewiduje, co si\u0119 za chwil\u0119 wydarzy, i na tej podstawie przygotowuje cia\u0142o: podnosi ci\u015bnienie, przyspiesza oddech, uwalnia glukoz\u0119. Barrett nazywa to zarz\u0105dzaniem \u201ebud\u017cetem cia\u0142a\u201d. M\u00f3zg jak mafijny ksi\u0119gowy pilnuje, \u017ceby organizm mia\u0142 energi\u0119 tam, gdzie jej za chwil\u0119 b\u0119dzie potrzebowa\u0142. Z tej nieustannej ksi\u0119gowo\u015bci bierze si\u0119 afekt, czyli bardzo og\u00f3lne poczucie, \u017ce jest nam przyjemnie albo nieprzyjemnie, \u017ce jeste\u015bmy pobudzeni albo spokojni. Ale afekt to jedynie surowiec, kt\u00f3ry zdarza nam sie myli\u0107 z gotow\u0105 emocj\u0105 powstaj\u0105c\u0105 dopiero wtedy, gdy m\u00f3zg nada afektowi sens, si\u0119gaj\u0105c po poj\u0119cia zbudowane z dotychczasowych do\u015bwiadcze\u0144, kultury i j\u0119zyka. \u201eTo jest strach.\u201d \u201eTo jest ekscytacja.\u201d \u201eTo jest g\u0142\u00f3d.\u201d<\/p>\n

I tu wracam do grzyb\u00f3w, bo w tym \u015bwietle moja rolka wymaga przypisu. Neuroprzeka\u017aniki nie s\u0105 emocjami. Dopamina nie jest cz\u0105steczk\u0105 szcz\u0119\u015bcia, tylko raczej sygna\u0142em, \u017ce warto zainwestowa\u0107 energi\u0119, bo co\u015b mo\u017ce si\u0119 op\u0142aci\u0107. Kortyzol nie jest hormonem z\u0142o\u015bci, tylko mobilizuje zasoby, kiedy wydatki rosn\u0105. Chemia w tej historii jest prawdziwa, ale znaczenie nadaje jej jednak m\u00f3zg.<\/h3>\n

We\u017amy samo wej\u015bcie do lasu. Wiele os\u00f3b jedzie tam po spok\u00f3j. Zanim jeszcze wysi\u0105dziemy z samochodu, m\u00f3zg ma ju\u017c gotow\u0105 prognoz\u0119: cisza, zapach mchu i wilgotnej \u015bci\u00f3\u0142ki, ptaki gdzie\u015b wysoko, wolniejszy oddech. Cia\u0142o dostosowuje si\u0119 do tej prognozy, a spok\u00f3j pojawia si\u0119 po cz\u0119\u015bci dlatego, \u017ce po niego przyjechali\u015bmy. Szelest w li\u015bciach? Wiewi\u00f3rka. Trzask ga\u0142\u0119zi? Kto\u015b z innej grupy grzybiarzy. Ta sama seria d\u017awi\u0119k\u00f3w po ciemku na pustej ulicy gdzie\u015b na Pradze P\u00f3\u0142noc mog\u0142aby wygl\u0105da\u0107 w naszej g\u0142owie zupe\u0142nie inaczej.<\/p>\n

Albo te trzy godziny bez grzyba. Po takim czasie cia\u0142o ma realny deficyt w bud\u017cecie: jest zm\u0119czone, troch\u0119 zmarzni\u0119te, pewnie g\u0142odne. M\u00f3zg odbiera nieprzyjemny, pobudzaj\u0105cy afekt i szuka dla niego wyja\u015bnienia. Skoro ca\u0142a uwaga kr\u0105\u017cy wok\u00f3\u0142 pustego koszyka, najbardziej dost\u0119pna etykieta brzmi: \u201ejestem w\u015bciek\u0142y, bo nie ma grzyb\u00f3w\u201d. Mo\u017cliwe. Ale mo\u017cliwe te\u017c, \u017ce to w du\u017cej cz\u0119\u015bci g\u0142\u00f3d. Barrett opisuje podobn\u0105 histori\u0119 z w\u0142asnego \u017cycia, kiedy na randce poczu\u0142a rumie\u0144ce i dziwne \u015bciskanie w \u017co\u0142\u0105dku, uzna\u0142a wi\u0119c, \u017ce chyba co\u015b iskrzy. Wr\u00f3ci\u0142a do domu i okaza\u0142o si\u0119, \u017ce ma gryp\u0119.<\/p>\n

Inny przyk\u0142ad, kt\u00f3ry do mnie przemawia to przyk\u0142ad z hukiem. Wyobra\u017a sobie pusty las w listopadzie. Szar\u00f3wka, mg\u0142a mi\u0119dzy sosnami, nikogo w zasi\u0119gu wzroku. Nagle gdzie\u015b niedaleko rozlega si\u0119 g\u0142o\u015bny huk. Serce podskakuje, ramiona same si\u0119 kul\u0105, oddech na moment si\u0119 zatrzymuje. M\u00f3zg w u\u0142amku sekundy zestawia fakty: las, jesie\u0144, sezon polowa\u0144 zbiorowych, strza\u0142. Prognoza brzmi \u201ezagro\u017cenie\u201d a emocja, kt\u00f3ra z tego powstaje, to najcz\u0119\u015bciej strach.<\/p>\n

Teraz ten sam huk, te same decybele, tylko 31 grudnia, kilka sekund po p\u00f3\u0142nocy. Stoisz na balkonie albo na rynku z kieliszkiem w d\u0142oni. Serce te\u017c podskakuje, adrenalina te\u017c si\u0119 pojawia. M\u00f3zg jednak przewidzia\u0142 ten d\u017awi\u0119k na d\u0142ugo przed nim, czeka\u0142 na niego od kilkunastu minut, wr\u0119cz go odlicza\u0142. To samo pobudzenie zostaje nazwane rado\u015bci\u0105, ekscytacj\u0105, przyjemno\u015bci\u0105. Cia\u0142o zareagowa\u0142o podobnie, ale emocje powsta\u0142y skrajnie r\u00f3\u017cne, bo r\u00f3\u017cny by\u0142 kontekst i r\u00f3\u017cne przewidywania.<\/p>\n

Ten przyk\u0142ad ma te\u017c drugie dno. Nie dla ka\u017cdego sylwestrowe fajerwerki s\u0105 radosne. Psy po swojemu maj\u0105 na ten temat zdanie, a dla osoby, kt\u00f3ra \u017ale znosi ha\u0142as, noc sylwestrowa bywa trudna. To nie wada tej teorii, tylko jej istota: poj\u0119cia, kt\u00f3rymi m\u00f3zg nadaje sens doznaniom, zbieramy przez ca\u0142e \u017cycie, wi\u0119c u ka\u017cdego wygl\u0105daj\u0105 troch\u0119 inaczej.<\/p>\n

Co z tego wynika w praktyce? Barrett zwraca uwag\u0119 na co\u015b, co nazywa ziarnisto\u015bci\u0105 emocjonaln\u0105. Chodzi o to, jak precyzyjnie potrafimy rozr\u00f3\u017cnia\u0107 to, co czujemy. Osoba, kt\u00f3ra ma do dyspozycji g\u0142\u00f3wnie \u201edobrze\u201d i \u201e\u017ale\u201d, ma mniej opcji ni\u017c kto\u015b, kto odr\u00f3\u017cnia rozczarowanie od zniecierpliwienia, a zniecierpliwienie od zm\u0119czenia. Badania sugeruj\u0105, \u017ce wi\u0119ksza ziarnisto\u015b\u0107 pomaga lepiej regulowa\u0107 emocje i rzadziej si\u0119ga\u0107 po reakcje, kt\u00f3rych potem \u017ca\u0142ujemy. Do tego dochodzi zwyk\u0142e dbanie o potrzeby cia\u0142a: sen, jedzenie, ruch. Zanim uznam, \u017ce kto\u015b mnie wyprowadzi\u0142 z r\u00f3wnowagi, czasem warto sprawdzi\u0107, kiedy ostatnio co\u015b jad\u0142em, serio.<\/p>\n

Koncepcja Barrett nieco odziera emocje z ich romantyzmu. Okazuje si\u0119, \u017ce nie spadaj\u0105 na nas jak kosmiczne energie, o kt\u00f3rych \u015bpiewa Ralph Kami\u0144ski, tylko w jakim\u015b stopniu je wsp\u00f3\u0142tworzymy. Ale chyba daje te\u017c co\u015b w zamian: je\u015bli m\u00f3zg buduje emocje z przewidywa\u0144 i poj\u0119\u0107, to mamy na nie odrobin\u0119 wi\u0119cej wp\u0142ywu, ni\u017c mog\u0142oby nam si\u0119 wydawa\u0107, co oznacza, \u017ce mo\u017cemy nad nimi pracowa\u0107 i z czasem decydowa\u0107, jakie emocje tworzymy w reakcji na te same bod\u017ace, na kt\u00f3re wcze\u015bniej reagowali\u015bmy automatycznie.<\/h3>\n
Udost\u0119pnij<\/h5><\/i><\/a><\/i><\/a><\/i><\/a><\/i><\/a><\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Sezon grzybowy dogasa. W lasach trafiaj\u0105 si\u0119 jeszcze sp\u00f3\u017anione, zbyt mokre albo zbyt przesuszone podgrzybki, ale coraz cz\u0119\u015bciej wraca si\u0119 z koszykiem, w kt\u00f3rym grzechocze tylko fancy no\u017cyk. Albo ma\u015blak\u2026 Przyznam si\u0119 Wam tutaj do mojego ostatecznego grzybiarskiego upodlenia. W tak\u0105 posuch\u0119, pod koniec pa\u017cdziernika id\u0105c przez las od p\u00f3\u0142 godziny z takim grzechocz\u0105cym no\u017cykiem […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":57203,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"image","meta":{"footnotes":""},"categories":[1,2,56,58,57,45,46],"tags":[],"class_list":["post-57193","post","type-post","status-publish","format-image","has-post-thumbnail","hentry","category-aktualnosci","category-blog","category-niezbednik_coacha","category-niezbednik_menadzera","category-niezbednik_trenera","category-przedsiebiorczosc","category-rozwoj","post_format-post-format-image"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/grupaset.pl\/setkiinspiracji\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/57193","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/grupaset.pl\/setkiinspiracji\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/grupaset.pl\/setkiinspiracji\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/grupaset.pl\/setkiinspiracji\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/grupaset.pl\/setkiinspiracji\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=57193"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/grupaset.pl\/setkiinspiracji\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/57193\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":57198,"href":"https:\/\/grupaset.pl\/setkiinspiracji\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/57193\/revisions\/57198"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/grupaset.pl\/setkiinspiracji\/wp-json\/wp\/v2\/media\/57203"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/grupaset.pl\/setkiinspiracji\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=57193"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/grupaset.pl\/setkiinspiracji\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=57193"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/grupaset.pl\/setkiinspiracji\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=57193"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}